نقش تنگهٔ هرمز در تجارت و تبادل اقتصادی 

شوشان ـ منوچهر برون :

 
تنگهٔ هرمز، این باریکهٔ آبی افسونگر که مانند حلقه‌ای فیروزه‌ای میان خلیج فارس و دریای عمان کشیده شده، تنها یک گذرگاه دریایی نیست؛ نبضی است که اقتصاد جهان را می‌تپاند و شاه‌راهی است که از دل تاریخ می‌گذرد. هر موجی که بر ساحل آن می‌نشیند، حکایت از هزاران کشتی دارد که در طول قرن‌ها از این آبراه عبور کرده‌اند؛ کشتی‌هایی که حامل ادویه، پارچه، ایده، فرهنگ و بعدها نفت، گاز و انرژی بوده‌اند. تنگهٔ هرمز همچون گلوگاه زمین عمل می‌کند؛ جایی که شرق و غرب برای عبور از آن ناچارند نفس در سینه حبس کنند و از نقطه‌ای بگذرند که کمتر از سی کیلومتر پهنا دارد، اما هزاران کیلومتر اثر و اهمیت.
اهمیت اقتصادی این تنگه نه تنها در روزگار ما، بلکه در تمام ادوار تاریخ برجسته بوده است. از زمانی که بازرگانان هندی و عرب و ایرانی، کشتی‌های چوبی خود را از میان موج‌های آن عبور می‌دادند تا دوره‌ای که پرتغالی‌ها بر برج‌های هرمز سایه انداختند، این تنگه همیشه میدان رقابت قدرت‌ها بوده است. اما آنچه امروز جایگاه هرمز را بی‌بدیل کرده، نقشی است که در جریان انرژی جهان دارد. بخش بزرگی از نفت تولیدی خاورمیانه از این تنگه عبور می‌کند؛ بشکه‌هایی که هر کدام مانند زنجیری نامرئی به اقتصاد کشورها گره خورده‌اند. هر تغییری در وضعیت این تنگه، از یک خبر ساده تا یک حادثهٔ کوچک، می‌تواند موجی در بازارهای جهانی ایجاد کند؛ موجی که قیمت نفت را بالا ببرد، ارزش پول‌ها را جابه‌جا کند و سیاست‌گذاری‌های اقتصادی را تحت‌تأثیر قرار دهد.
با این حال، نقش تنگهٔ هرمز تنها در صادرات انرژی خلاصه نمی‌شود. این تنگه مسیر ارتباطی سه قارهٔ بزرگ است: آسیا، آفریقا و اروپا. مسیرهایی که از آن عبور می‌کنند، شبکه‌ای از تجارت جهانی را تغذیه می‌کنند و کالاها، مواد خام، صنایع دریایی و کانتینرهای عظیم را میان کشورها جابه‌جا می‌سازند. هر سال، صدها میلیون تن کالا از این مسیر حرکت می‌کند؛ گویی جهان هر روز باری از شانه‌هایش را بر امواج نیلگون هرمز می‌گذارد. این گذرگاه نه تنها برای کشورهای منطقه، بلکه برای اقتصاد جهانی همچون شریان حیاتی است که پویایی مبادلات بین‌المللی را تضمین می‌کند.
در کنار این نقش‌های اقتصادی و تجاری، هرمز واجد زیبایی‌ها و معانی فرهنگی نیز هست. این تنگه همیشه مرز نبوده؛ پل بوده است. پلی میان فرهنگ‌ها، زبان‌ها، آیین‌ها و اندیشه‌هایی که از شرق به غرب و از غرب به شرق سفر می‌کردند. هنوز هم جزایر اطراف آن، از قشم تا هرمز، آمیخته‌ای از رنگ، موسیقی، تنوع قومی و اصالت‌اند. گویی انسان‌ها نیز مانند کالاها، در این مسیر عبور کرده‌اند و از خود نشانه‌هایی در ساحل گذاشته‌اند.
با همهٔ این اهمیت‌ها، تنگهٔ هرمز همچنان منطقه‌ای ظریف و حساس است. کوچک‌ترین تنش سیاسی در این ناحیه می‌تواند اقتصاد جهان را به لرزه درآورد؛ زیرا تنگه هرمز نه فقط گذرگاه کشتی‌ها، بلکه گذرگاه امنیت، تجارت و آیندهٔ اقتصادی بسیاری از کشورهاست. همین حساسیت، مسئولیت بزرگی بر دوش کشورهای پیرامون می‌گذارد تا این آبراه را با خرد، درایت و همکاری حفظ کنند. دنیا به این تنگه نیازمند است؛ و پاسداری از آرامش آن، پاسداری از ثبات اقتصادی جهان است.
تنگهٔ هرمز همچنان به حرکت خود ادامه می‌دهد؛ همچون چشمی بیدار که شب و روز، عبور کشتی‌ها، جریان بادها و تپش اقتصاد جهان را نظاره می‌کند. دنیای امروز اگر هزار مسیر زمینی و هوایی داشته باشد، باز هم بدون هرمز کامل نمی‌شود. این باریکهٔ آبی، کوچک اما سرنوشت‌ساز، همچنان یکی از ستون‌های تجارت جهانی و یکی از نمادهای پیوند انسان‌ها در طول تاریخ است؛ تنگه‌ای که اگر نبود، جهان نیز شکل دیگری داشت.